{"id":887,"date":"2022-09-16T07:00:00","date_gmt":"2022-09-16T05:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/?p=887"},"modified":"2022-09-19T20:58:30","modified_gmt":"2022-09-19T18:58:30","slug":"najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/","title":{"rendered":"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE"},"content":{"rendered":"\n

Ju\u017c w czasach prehistorycznych, czyli przed wynalezieniem pisma, ludzie zauwa\u017cali cykliczno\u015b\u0107 wydarze\u0144 w naturze: na niebie oraz na ziemi. Przy \u0142owiecko-zbierackim i koczowniczym sposobie \u017cycia to raczej powtarzaj\u0105ce si\u0119 fazy ksi\u0119\u017cyca by\u0142y wyznacznikiem kolejnych dni i pr\u00f3b okre\u015blenia innych jednostek czasu. Jednak wraz z \u201erewolucj\u0105 neolityczn\u0105\u201d, czyli osiedlaniem si\u0119 plemion i id\u0105cymi za tym pr\u00f3bami produkcji \u017cywno\u015bci (upraw\u0105 ro\u015blin i hodowl\u0105 zwierz\u0105t), idea kalendarza ksi\u0119\u017cycowego musia\u0142a ust\u0105pi\u0107 kalendarzowi s\u0142onecznemu. Tym samym analogicznie do rewolucji neolitycznej (kt\u00f3ra trwa\u0142a \u2013 wg badaczy \u2013 co najmniej kilka tysi\u0119cy lat, wi\u0119c s\u0142owo rewolucja jest u\u017cywane dla podkre\u015blenia powagi zmiany, kt\u00f3ra zasz\u0142a w sposobie \u017cycia ludzi) mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce zasz\u0142a rewolucja kalendarza neolitycznego.<\/p>\n\n\n\n

Bezpo\u015brednia zale\u017cno\u015b\u0107 neolitycznego sposobu \u017cycia od pogody jest niepodwa\u017calna, i sami do\u015bwiadczamy tego do dzisiaj, dlatego wsp\u00f3\u0142czesne kalendarze tak\u017ce oparte s\u0105 na systemie solarnym. Dla rozwijaj\u0105cego si\u0119 rolnictwa naturaln\u0105 by\u0142a potrzeba okre\u015blenia d\u0142ugo\u015bci i rytmu p\u00f3r roku. Odpowiednie przygotowanie ziemi uprawnej na zasiew, nawodnienie upraw w okresie wegetacji, a w ko\u0144cu zbi\u00f3r stanowi\u0142y podstawowy warunek sukcesu, kt\u00f3rym by\u0142o zaopatrzenie w \u017cywno\u015b\u0107 danej spo\u0142eczno\u015bci, a tym samym zapewnienia jej przetrwania. \u015acis\u0142a obserwacja pogody pozwala\u0142a z czasem okre\u015bla\u0107 w\u0142a\u015bciwe terminy siewu i zbioru oraz cyklu wzrostu i dojrzewania ro\u015blin w stosunku do przewidywanych warunk\u00f3w pogodowych.<\/p>\n\n\n\n

W ten spos\u00f3b zacz\u0119\u0142y rozwija\u0107 si\u0119 wczesne systemy kalendarzowe oparte na obserwacji przede wszystkim s\u0142o\u0144ca. Kalendarz ksi\u0119\u017cycowy oparty jest na zjawisku na niebie, kt\u00f3re \u0142atwo jest obserwowa\u0107: poszczeg\u00f3lne jego fazy s\u0105 widoczne go\u0142ym okiem i powtarzaj\u0105 si\u0119 w cyklach ok. 30 dni. Tymczasem fazy s\u0142oneczne: r\u00f3wnonoce i przesilenia by\u0142y du\u017co trudniejsze do okre\u015blenia; nadal bez urz\u0105dze\u0144 pomiarowych ci\u0119\u017cko by\u0142oby dok\u0142adnie okre\u015bli\u0107, kiedy wyst\u0119puj\u0105! Wykorzystywano wi\u0119c obserwacj\u0119 powtarzalnego w d\u0142u\u017cszych cyklach po\u0142o\u017cenia s\u0142o\u0144ca nad horyzontem. W tym celu potrzebny jest zawsze jaki\u015b punkt odniesienia.<\/p>\n\n\n\n

\"Stonehenge
Stonehenge – kamienne kr\u0119gi – kalendarz s\u0142oneczny<\/sup><\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy zgadza si\u0119, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami. W kulturach neolitycznych, czyli niepi\u015bmiennych, cykle czasu okre\u015blano w\u0142a\u015bnie za pomoc\u0105 kamiennych budowli: megalit\u00f3w. Ustawienie g\u0142\u00f3wnych kamieni podporz\u0105dkowane by\u0142o w\u0142a\u015bnie S\u0142o\u0144cu. Szamani \/ kap\u0142ani zaobserwowali, i\u017c dwa razy w ci\u0105gu roku nast\u0119puje \u201emoment prze\u0142omu\u201d w d\u0142ugo\u015bci dnia i nocy. W cyklu zmian p\u00f3r roku nadchodzi tzw. przesilenie<\/em>, tj. 3-4 dni najd\u0142u\u017csze ze wszystkich (w naszym kalendarzu w czerwcu), po kt\u00f3rych ka\u017cdy kolejny dzie\u0144 staje si\u0119 stopniowo coraz kr\u00f3tszy, aby w ko\u0144cu zr\u00f3wna\u0107 si\u0119 d\u0142ugo\u015bci\u0105 z noc\u0105; to tzw. r\u00f3wnonoc, <\/em>trwaj\u0105ca r\u00f3wnie\u017c 3-4 dni (u nas we wrze\u015bniu). Od tej chwili dnia dalej ubywa, a\u017c do kolejnego przesilenia \u2013 tym razem d\u0142ugo\u015bci nocy nad d\u0142ugo\u015bci\u0105 dnia (grudzie\u0144); z tym prze\u0142omem dnia znowu zaczyna przybywa\u0107, a\u017c do r\u00f3wnonocy (marcowej). Do tego dosz\u0142a obserwacja, \u017ce po przesileniu S\u0142o\u0144ce zachodzi codziennie w innym punkcie na horyzoncie, a\u017c dochodzi do pozycji r\u00f3wnonocy, tam si\u0119 zatrzymuje, po czym z powrotem idzie do pozycji przesilenia.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u0119ki uchwyceniu zjawiska \u201ew\u0119drowania S\u0142o\u0144ca\u201d pomi\u0119dzy dwoma \u201epunktami prze\u0142omu\u201d mo\u017cna ju\u017c by\u0142o zmierzy\u0107 d\u0142u\u017csze odcinki czasowe. Stawiano kamie\u0144, nad kt\u00f3rym w dniu przesilenia (najd\u0142u\u017cszego dnia) wschodzi\u0142o S\u0142o\u0144ce i w ten spos\u00f3b wyznaczano dok\u0142adny pocz\u0105tek roku, kt\u00f3ry trwa\u0142 do chwili, gdy S\u0142o\u0144ce znowu wzesz\u0142o nad tym samym kamieniem. Kolejne kamienie wytycza\u0142y punkty wschodu S\u0142o\u0144ca w dni r\u00f3wnonocy, a tak\u017ce fazy Ksi\u0119\u017cyca. Powtarzalno\u015b\u0107 pe\u0142ni i nowiu wyznacza\u0142a dodatkowe jednostki miary czasu: miesi\u0105ce. Takich cykli ksi\u0119\u017cycowych w jednym roku s\u0142onecznym zarejestrowano 12, jednak szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce rok s\u0142oneczny (tj. czas \u201ew\u0119dr\u00f3wki\u201d S\u0142o\u0144ca np. od przesilenia do przesilenia) jest nieco d\u0142u\u017cszy ni\u017c 12 miesi\u0119cy ksi\u0119\u017cycowych. W okresie prehistorycznym nie umiano sobie z tym poradzi\u0107: ze wzgl\u0119du na pewn\u0105 p\u0142ynno\u015b\u0107 \u201epunkt\u00f3w prze\u0142omu\u201d oraz faz Ksi\u0119\u017cyca megality umo\u017cliwia\u0142y tylko podstawow\u0105 rachub\u0119 czasu. Jednak bior\u0105c pod uwag\u0119 niepi\u015bmienno\u015b\u0107, niedok\u0142adno\u015b\u0107 pomiar\u00f3w nie by\u0142a zapewne specjalnym problemem.<\/p>\n\n\n\n

\"Stonehenge
Stonehenge – uk\u0142ad
Von Drawn by Adamsan – File:Stonehenge_plan.jpg, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons<\/sup><\/sub><\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Najbardziej znane kr\u0119gi, czyli Stonehange, budzi wiele emocji, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na wielko\u015b\u0107 \u201ebudowli\u201d, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z kilkumetrowych i wielotonowych g\u0142az\u00f3w, z kt\u00f3rych niekt\u00f3re pochodz\u0105 z Walii, miejsca oddalonego o 250 km. Zewn\u0119trzny kr\u0105g o \u015brednicy 40 m stanowi\u0142o pierwotnie 30 kamieni (zwanych Sarsenami), kt\u00f3re po\u0142\u0105czone by\u0142y zwie\u0144czeniami w zamkni\u0119ty pier\u015bcie\u0144. Wewn\u0105trz niego jest drugi pier\u015bcie\u0144 niebieskich kamieni (pierwotnie 60 sztuk Bluestones, pochodz\u0105cych z Walii). Wewn\u0105trz kr\u0119g\u00f3w s\u0105 dwie \u201epodkowy\u201d: wysoka formacja z dziesi\u0119ciu kolumn po\u0142\u0105czonych w pary zwie\u0144czeniem oraz ma\u0142a, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z 19 Bluestones, oraz 2 (z 4) r\u00f3wnomiernie roz\u0142o\u017cone Station Stones. Wszystkie hipotezy dotycz\u0105ce przeznaczenia budowli zgadzaj\u0105 si\u0119 w jednym: osie podk\u00f3w i kamieni przed ich otworami wyznaczaj\u0105 kierunek wschodu s\u0142o\u0144ca w najd\u0142u\u017cszym dniu roku, czyli w czasie letniego przesilenia. To z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie jest przypadek, tak samo jak ustawienie i liczba poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w, takich jak trzy pier\u015bcienie jam w ziemi: najwi\u0119kszy sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z 56 jam o \u015brednicy 2 m i g\u0142\u0119boko\u015bci ok. 1 m, oraz dwa mniejsze pier\u015bcienie: w jednym 29 jam, w drugim 30 \u2013 co odpowiada \u015bredniej ilo\u015bci dni pomi\u0119dzy kolejnymi nowiami Ksi\u0119\u017cyca (ok. 29,5 dnia; miesi\u0105c synodyczny, lunacja). Niekt\u00f3rzy badacze sugeruj\u0105, \u017ce uk\u0142ad jam w po\u0142\u0105czeniu z mniejsz\u0105 podkow\u0105 wykorzystywane by\u0142y do obliczania cyklu ksi\u0119\u017cycowo-s\u0142onecznego (zwanego cyklem Metona). To okres 19 lat s\u0142onecznych (6939 dni i 14,5 h) zr\u00f3wnuj\u0105cych si\u0119 z 235 miesi\u0105cami ksi\u0119\u017cycowymi (6939 dni i 16,5 h); w ci\u0105gu kolejnego cyklu fazy Ksi\u0119\u017cyca przypadaj\u0105 na te sami dni miesi\u0105ca roku s\u0142onecznego, co w poprzednim cyklu (tak liczony jest do dzi\u015b kalendarz \u017cydowski). Taki cykl ko\u0144czy si\u0119 przesileniem letnim i za\u0107mieniem ksi\u0119\u017cyca w pe\u0142ni tego samego dnia. To \u2013 obok przesile\u0144 i r\u00f3wnonocy \u2013 jedno z wydarze\u0144, jakie prawdopodobnie okre\u015blano przy pomocy zmieniaj\u0105cych si\u0119 na przestrzeni tysi\u0119cy lat konstrukcji Stonehange \u2013 jak przy pomocy komputera.<\/p>\n\n\n\n

Jednocze\u015bnie kamienne budowle mia\u0142y jeszcze inne, bardzo wa\u017cne dla \u00f3wczesnych lud\u00f3w zastosowanie. Poniewa\u017c niemal wszystkie ludy pierwotne czci\u0142y S\u0142o\u0144ce jako m\u0119skie b\u00f3stwo, a Ksi\u0119\u017cyc jako bogini\u0119 (s\u0142owo \u201eluna\u201d, u\u017cywane w wielu j\u0119zykach, jest rodzaju \u017ce\u0144skiego), kamienne kr\u0119gi pe\u0142ni\u0142y rol\u0119 \u015bwi\u0105tyni – miejsc kultu religijnego. W ten spos\u00f3b najstarsze kalendarze s\u0142u\u017cy\u0142y nie tylko odmierzaniu czasu, ale te\u017c duchowo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\"Jaskinia
Jaskinia Magura – kalendarz neolityczny<\/em>
Autorstwa Vislupus – Praca w\u0142asna, CC BY-SA 4.0, Jaskinia Magura – kalendarz Wikipedia Commons<\/em><\/sup><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Co ciekawe, za najstarszy europejski kalendarz s\u0142oneczny pochodz\u0105cy z neolitu uwa\u017ca si\u0119 rysunek na \u015bcianie Jaskini Magura w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej Bu\u0142garii. Znale\u017a\u0107 mo\u017cna w niej malowid\u0142a naskalne, przedstawiaj\u0105ce ta\u0144cz\u0105ce postacie, my\u015bliwych i zwierz\u0119ta, i wykonane\u2026 odchodami nietoperzy. Sam kalendarz liczy 366 dni i 12 miesi\u0119cy \u2013 cho\u0107 patrz\u0105c na zdj\u0119cia, musimy specjalistom wierzy\u0107 na s\u0142owo \ud83d\ude09 Jaskinia jest i\u015bcie imponuj\u0105ca i co najwa\u017cniejsze \u2013 udost\u0119pniona do zwiedzania z przewodnikiem. Mo\u017ce warto w drodze do Z\u0142otych Piask\u00f3w zajrze\u0107 w to pi\u0119kne miejsce?<\/p>\n\n\n\n

Dla tych, co nie wybieraj\u0105 si\u0119 w najbli\u017cszym czasie do Bu\u0142garii ani do Wielkiej Brytanii, mamy rozwi\u0105zanie najprostsze: replika Stonehenge w Polsce! Zbudowano j\u0105 w parku Ewolucji w S\u0142awut\u00f3wku (Kaszuby) w 2018 roku, i jest replik\u0105 nie tylko pe\u0142nych rozmiar\u00f3w, ale astronomicznie wyr\u00f3wnan\u0105, \u201ez doskona\u0142\u0105 matematyczn\u0105 precyzj\u0105\u201d \u2013 jak podaje strona internetowa Parku. W kaszubskich lasach mo\u017cna te\u017c natkn\u0105\u0107 si\u0119 na staro\u017cytne tajemnicze kamienne kr\u0119gi, kt\u00f3re interesuj\u0105 nie tylko archeolog\u00f3w czy biolog\u00f3w, ale te\u017c radiestet\u00f3w czy fan\u00f3w mistycyzmu.<\/p>\n\n\n\n

\"Replika
Replika Stonehange w Polsce
Zdj\u0119cie autorstwa MalakPL – Praca w\u0142asna, \u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons<\/sup><\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Powy\u017cszy artyku\u0142 jest obj\u0119ty licencj\u0105 Creative Common Attribution & Share Alike. Licencja, kt\u00f3rej u\u017cywamy oznacza, \u017ce zezwalamy na wykorzystanie w dowolny spos\u00f3b tre\u015bci i zdj\u0119\u0107 zawartych w utworze \u2013 pod warunkiem podania nazwy firmy Lucrum jako autora w postaci klikalnego linku kieruj\u0105cego do https:\/\/www.lucrum.pl<\/a> lub \u017ar\u00f3d\u0142a oryginalnego tekstu w postaci klikalnego linku. Wszystkie inne u\u017cycia online bez podania klikalnego linku s\u0105 zabronione.<\/em><\/pre>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy zgadza si\u0119, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami. Dzi\u0119ki uchwyceniu zjawiska \u201ew\u0119drowania S\u0142o\u0144ca\u201d pomi\u0119dzy dwoma \u201epunktami prze\u0142omu\u201d mo\u017cna ju\u017c by\u0142o zmierzy\u0107 d\u0142u\u017csze odcinki czasowe. Stawiano kamie\u0144, nad kt\u00f3rym w dniu przesilenia wschodzi\u0142o S\u0142o\u0144ce i w ten spos\u00f3b wyznaczano dok\u0142adny pocz\u0105tek roku.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1271,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[19],"class_list":["post-887","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-troche-historii","tag-historia-kalendarzy"],"yoast_head":"\nNajstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE - Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Czy wiecie, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami?\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE - Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Czy wiecie, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami?\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/kalendarzeLucrum\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2022-09-16T05:00:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-09-19T18:58:30+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/Jaskinia-Magura-Bulgaria-kalendarz-neolityczny.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"700\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"183\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Katarzyna Sroka\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Katarzyna Sroka\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"8 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\"},\"author\":{\"name\":\"Katarzyna Sroka\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/person\/8ae5ccffb0e0c17ff870761d9bb97844\"},\"headline\":\"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE\",\"datePublished\":\"2022-09-16T05:00:00+00:00\",\"dateModified\":\"2022-09-19T18:58:30+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\"},\"wordCount\":1443,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#organization\"},\"keywords\":[\"historia kalendarzy\"],\"articleSection\":[\"Troch\u0119 Historii\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\",\"url\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\",\"name\":\"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE - Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#website\"},\"datePublished\":\"2022-09-16T05:00:00+00:00\",\"dateModified\":\"2022-09-19T18:58:30+00:00\",\"description\":\"Czy wiecie, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami?\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"BLOG\",\"item\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/\",\"name\":\"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy\",\"description\":\"Bo warto wiedzie\u0107\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#organization\",\"name\":\"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy\",\"url\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.instagram.com\/kalendarzelucrum\/\",\"https:\/\/www.linkedin.com\/company\/wydawnictwo-lucrum-sp-z-o-o\",\"https:\/\/pl.pinterest.com\/LucrumKalendarze\/\",\"https:\/\/www.facebook.com\/kalendarzeLucrum\/\"],\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/logo-lucrum-poziome.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/logo-lucrum-poziome.png\",\"width\":174,\"height\":32,\"caption\":\"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/person\/8ae5ccffb0e0c17ff870761d9bb97844\",\"name\":\"Katarzyna Sroka\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/db0b527a67b9baaaac784eec8227264689cb3d5f7c4e967448ed4e2f1ffca0cb?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/db0b527a67b9baaaac784eec8227264689cb3d5f7c4e967448ed4e2f1ffca0cb?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Katarzyna Sroka\"},\"url\":\"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/author\/kasias\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE - Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy","description":"Czy wiecie, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami?","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE - Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy","og_description":"Czy wiecie, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami?","og_url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/","og_site_name":"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/kalendarzeLucrum\/","article_published_time":"2022-09-16T05:00:00+00:00","article_modified_time":"2022-09-19T18:58:30+00:00","og_image":[{"width":700,"height":183,"url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2022\/09\/Jaskinia-Magura-Bulgaria-kalendarz-neolityczny.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Katarzyna Sroka","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Katarzyna Sroka","Szacowany czas czytania":"8 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/"},"author":{"name":"Katarzyna Sroka","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/person\/8ae5ccffb0e0c17ff870761d9bb97844"},"headline":"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE","datePublished":"2022-09-16T05:00:00+00:00","dateModified":"2022-09-19T18:58:30+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/"},"wordCount":1443,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#organization"},"keywords":["historia kalendarzy"],"articleSection":["Troch\u0119 Historii"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/","url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/","name":"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE - Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#website"},"datePublished":"2022-09-16T05:00:00+00:00","dateModified":"2022-09-19T18:58:30+00:00","description":"Czy wiecie, \u017ce neolityczne kamienne kr\u0119gi w Europie (np. Stonehenge) by\u0142y pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami?","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/najstarsze-z-najstarszych-kalendarze-neolityczne\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"BLOG","item":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Najstarsze z najstarszych \u2013 kalendarze NEOLITYCZNE"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#website","url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/","name":"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy","description":"Bo warto wiedzie\u0107","publisher":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#organization","name":"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy","url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/","sameAs":["https:\/\/www.instagram.com\/kalendarzelucrum\/","https:\/\/www.linkedin.com\/company\/wydawnictwo-lucrum-sp-z-o-o","https:\/\/pl.pinterest.com\/LucrumKalendarze\/","https:\/\/www.facebook.com\/kalendarzeLucrum\/"],"logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/logo-lucrum-poziome.png","contentUrl":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/logo-lucrum-poziome.png","width":174,"height":32,"caption":"Lucrum Kalendarze - Strefa Wiedzy"},"image":{"@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/person\/8ae5ccffb0e0c17ff870761d9bb97844","name":"Katarzyna Sroka","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/db0b527a67b9baaaac784eec8227264689cb3d5f7c4e967448ed4e2f1ffca0cb?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/db0b527a67b9baaaac784eec8227264689cb3d5f7c4e967448ed4e2f1ffca0cb?s=96&d=mm&r=g","caption":"Katarzyna Sroka"},"url":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/author\/kasias\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/887","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=887"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/887\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1298,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/887\/revisions\/1298"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1271"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=887"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=887"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lucrum.pl\/strefa-wiedzy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=887"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}