Najstarsze z najstarszych – kalendarze NEOLITYCZNE

Jaskinia Magura - kalendarz Neolityczny

Już w czasach prehistorycznych, czyli przed wynalezieniem pisma, ludzie zauważali cykliczność wydarzeń w naturze: na niebie oraz na ziemi. Przy łowiecko-zbierackim i koczowniczym sposobie życia to raczej powtarzające się fazy księżyca były wyznacznikiem kolejnych dni i prób określenia innych jednostek czasu. Jednak wraz z „rewolucją neolityczną”, czyli osiedlaniem się plemion i idącymi za tym próbami produkcji żywności (uprawą roślin i hodowlą zwierząt), idea kalendarza księżycowego musiała ustąpić kalendarzowi słonecznemu. Tym samym analogicznie do rewolucji neolitycznej (która trwała – wg badaczy – co najmniej kilka tysięcy lat, więc słowo rewolucja jest używane dla podkreślenia powagi zmiany, która zaszła w sposobie życia ludzi) można powiedzieć, że zaszła rewolucja kalendarza neolitycznego.

Bezpośrednia zależność neolitycznego sposobu życia od pogody jest niepodważalna, i sami doświadczamy tego do dzisiaj, dlatego współczesne kalendarze także oparte są na systemie solarnym. Dla rozwijającego się rolnictwa naturalną była potrzeba określenia długości i rytmu pór roku. Odpowiednie przygotowanie ziemi uprawnej na zasiew, nawodnienie upraw w okresie wegetacji, a w końcu zbiór stanowiły podstawowy warunek sukcesu, którym było zaopatrzenie w żywność danej społeczności, a tym samym zapewnienia jej przetrwania. Ścisła obserwacja pogody pozwalała z czasem określać właściwe terminy siewu i zbioru oraz cyklu wzrostu i dojrzewania roślin w stosunku do przewidywanych warunków pogodowych.

W ten sposób zaczęły rozwijać się wczesne systemy kalendarzowe oparte na obserwacji przede wszystkim słońca. Kalendarz księżycowy oparty jest na zjawisku na niebie, które łatwo jest obserwować: poszczególne jego fazy są widoczne gołym okiem i powtarzają się w cyklach ok. 30 dni. Tymczasem fazy słoneczne: równonoce i przesilenia były dużo trudniejsze do określenia; nadal bez urządzeń pomiarowych ciężko byłoby dokładnie określić, kiedy występują! Wykorzystywano więc obserwację powtarzalnego w dłuższych cyklach położenia słońca nad horyzontem. W tym celu potrzebny jest zawsze jakiś punkt odniesienia.

Stonehenge - kamienne kręgi - kalendarz sloneczny
Stonehenge – kamienne kręgi – kalendarz słoneczny

Większość badaczy zgadza się, że neolityczne kamienne kręgi w Europie (np. Stonehenge) były pierwszymi solarno-lunarnymi kalendarzami. W kulturach neolitycznych, czyli niepiśmiennych, cykle czasu określano właśnie za pomocą kamiennych budowli: megalitów. Ustawienie głównych kamieni podporządkowane było właśnie Słońcu. Szamani / kapłani zaobserwowali, iż dwa razy w ciągu roku następuje „moment przełomu” w długości dnia i nocy. W cyklu zmian pór roku nadchodzi tzw. przesilenie, tj. 3-4 dni najdłuższe ze wszystkich (w naszym kalendarzu w czerwcu), po których każdy kolejny dzień staje się stopniowo coraz krótszy, aby w końcu zrównać się długością z nocą; to tzw. równonoc, trwająca również 3-4 dni (u nas we wrześniu). Od tej chwili dnia dalej ubywa, aż do kolejnego przesilenia – tym razem długości nocy nad długością dnia (grudzień); z tym przełomem dnia znowu zaczyna przybywać, aż do równonocy (marcowej). Do tego doszła obserwacja, że po przesileniu Słońce zachodzi codziennie w innym punkcie na horyzoncie, aż dochodzi do pozycji równonocy, tam się zatrzymuje, po czym z powrotem idzie do pozycji przesilenia.

Dzięki uchwyceniu zjawiska „wędrowania Słońca” pomiędzy dwoma „punktami przełomu” można już było zmierzyć dłuższe odcinki czasowe. Stawiano kamień, nad którym w dniu przesilenia (najdłuższego dnia) wschodziło Słońce i w ten sposób wyznaczano dokładny początek roku, który trwał do chwili, gdy Słońce znowu wzeszło nad tym samym kamieniem. Kolejne kamienie wytyczały punkty wschodu Słońca w dni równonocy, a także fazy Księżyca. Powtarzalność pełni i nowiu wyznaczała dodatkowe jednostki miary czasu: miesiące. Takich cykli księżycowych w jednym roku słonecznym zarejestrowano 12, jednak szybko okazało się, że rok słoneczny (tj. czas „wędrówki” Słońca np. od przesilenia do przesilenia) jest nieco dłuższy niż 12 miesięcy księżycowych. W okresie prehistorycznym nie umiano sobie z tym poradzić: ze względu na pewną płynność „punktów przełomu” oraz faz Księżyca megality umożliwiały tylko podstawową rachubę czasu. Jednak biorąc pod uwagę niepiśmienność, niedokładność pomiarów nie była zapewne specjalnym problemem.

Stonehenge układ
Stonehenge – układ
Von Drawn by Adamsan – File:Stonehenge_plan.jpg, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Najbardziej znane kręgi, czyli Stonehange, budzi wiele emocji, choćby ze względu na wielkość „budowli”, składającej się z kilkumetrowych i wielotonowych głazów, z których niektóre pochodzą z Walii, miejsca oddalonego o 250 km. Zewnętrzny krąg o średnicy 40 m stanowiło pierwotnie 30 kamieni (zwanych Sarsenami), które połączone były zwieńczeniami w zamknięty pierścień. Wewnątrz niego jest drugi pierścień niebieskich kamieni (pierwotnie 60 sztuk Bluestones, pochodzących z Walii). Wewnątrz kręgów są dwie „podkowy”: wysoka formacja z dziesięciu kolumn połączonych w pary zwieńczeniem oraz mała, składająca się z 19 Bluestones, oraz 2 (z 4) równomiernie rozłożone Station Stones. Wszystkie hipotezy dotyczące przeznaczenia budowli zgadzają się w jednym: osie podków i kamieni przed ich otworami wyznaczają kierunek wschodu słońca w najdłuższym dniu roku, czyli w czasie letniego przesilenia. To z całą pewnością nie jest przypadek, tak samo jak ustawienie i liczba poszczególnych elementów, takich jak trzy pierścienie jam w ziemi: największy składający się z 56 jam o średnicy 2 m i głębokości ok. 1 m, oraz dwa mniejsze pierścienie: w jednym 29 jam, w drugim 30 – co odpowiada średniej ilości dni pomiędzy kolejnymi nowiami Księżyca (ok. 29,5 dnia; miesiąc synodyczny, lunacja). Niektórzy badacze sugerują, że układ jam w połączeniu z mniejszą podkową wykorzystywane były do obliczania cyklu księżycowo-słonecznego (zwanego cyklem Metona). To okres 19 lat słonecznych (6939 dni i 14,5 h) zrównujących się z 235 miesiącami księżycowymi (6939 dni i 16,5 h); w ciągu kolejnego cyklu fazy Księżyca przypadają na te sami dni miesiąca roku słonecznego, co w poprzednim cyklu (tak liczony jest do dziś kalendarz żydowski). Taki cykl kończy się przesileniem letnim i zaćmieniem księżyca w pełni tego samego dnia. To – obok przesileń i równonocy – jedno z wydarzeń, jakie prawdopodobnie określano przy pomocy zmieniających się na przestrzeni tysięcy lat konstrukcji Stonehange – jak przy pomocy komputera.

Jednocześnie kamienne budowle miały jeszcze inne, bardzo ważne dla ówczesnych ludów zastosowanie. Ponieważ niemal wszystkie ludy pierwotne czciły Słońce jako męskie bóstwo, a Księżyc jako boginię (słowo „luna”, używane w wielu językach, jest rodzaju żeńskiego), kamienne kręgi pełniły rolę świątyni – miejsc kultu religijnego. W ten sposób najstarsze kalendarze służyły nie tylko odmierzaniu czasu, ale też duchowości.

Jaskinia Magura - kalendarz Neolityczny
Jaskinia Magura – kalendarz neolityczny
Autorstwa Vislupus – Praca własna, CC BY-SA 4.0, Jaskinia Magura – kalendarz Wikipedia Commons

Co ciekawe, za najstarszy europejski kalendarz słoneczny pochodzący z neolitu uważa się rysunek na ścianie Jaskini Magura w północno-zachodniej Bułgarii. Znaleźć można w niej malowidła naskalne, przedstawiające tańczące postacie, myśliwych i zwierzęta, i wykonane… odchodami nietoperzy. Sam kalendarz liczy 366 dni i 12 miesięcy – choć patrząc na zdjęcia, musimy specjalistom wierzyć na słowo 😉 Jaskinia jest iście imponująca i co najważniejsze – udostępniona do zwiedzania z przewodnikiem. Może warto w drodze do Złotych Piasków zajrzeć w to piękne miejsce?

Dla tych, co nie wybierają się w najbliższym czasie do Bułgarii ani do Wielkiej Brytanii, mamy rozwiązanie najprostsze: replika Stonehenge w Polsce! Zbudowano ją w parku Ewolucji w Sławutówku (Kaszuby) w 2018 roku, i jest repliką nie tylko pełnych rozmiarów, ale astronomicznie wyrównaną, „z doskonałą matematyczną precyzją” – jak podaje strona internetowa Parku. W kaszubskich lasach można też natknąć się na starożytne tajemnicze kamienne kręgi, które interesują nie tylko archeologów czy biologów, ale też radiestetów czy fanów mistycyzmu.

Replika Stonehange w Polsce
Replika Stonehange w Polsce
Zdjęcie autorstwa MalakPL – Praca własna, źródło: Wikimedia Commons
Powyższy artykuł jest objęty licencją Creative Common Attribution & Share Alike. Licencja, której używamy oznacza, że zezwalamy na wykorzystanie w dowolny sposób treści i zdjęć zawartych w utworze – pod warunkiem podania nazwy firmy Lucrum jako autora w postaci klikalnego linku kierującego do https://www.lucrum.pl lub źródła oryginalnego tekstu w postaci klikalnego linku. Wszystkie inne użycia online bez podania klikalnego linku są zabronione.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.